Archaeologia Cornu-Britannica
Contents
Some Properties of Phrase
[...]
Adrô [about] is sometimes used where we say in English on or upon; as, An hevez adrô y ᵹein, the shirt on his back; An lydroụ adrô ʼz garro, the stocking on your legs; An esᵹizoụ a dro ʼz treiz, the shoes on your feet; Anmanak adrô ʼz darn, the glove on your hand.
Dɐ, or dhɐ, [to] interposed between the noun or pronoun and verb; as, Rhag oụn hui dho Kɐdha, po an reụ dhɐ dèrhi, a huei dhɐ vɐz bidhis, lest you fall, or the ice break and you be drowned: As if one should say word by word; for fear you to fall, and the ice to break, &c.
Drôg [bad] is used sometimes for grief or sorrow; as, Drôg yụ ᵹenniv, I am sorry, q. d. Lat. verbatim, Malè se res habet mecum, quòd, &c.
Gurîthyl, or ᵹîl, [to do or make] is a word that is variously applied, and seems often redundant in the Cornish; as, Gụreụh oụna ᵹẏz fụrụ, mend your ways, amend your life; Gụreụh vî dhɐ ụelaz, show me, &c.
Guyn properly signifies white; but Gụyn agan bŷz, is, we are happy, q. d. the world shines upon us.
Mez signifies properly an open field; but avez is also the common word for without; as is likewise amêz in the Armoric, Ymaes in the southern Welsh, and amụigh in the Irish.
Na, ni, and the other negatives, as I have already hinted, are sometimes repeated; as Rag doụt na vedho na muî ᵹytheffiaz dhyuʼ, rhag an dzhedhma, least there be no more offered you this day; N'ora vi skrefa na muî, I can write no more.
Pen, or † pedn, in the British of all countries signifies an end as well as head. So Kynz pedn zythin, before the week's end: And Pedn vîz, pedn vledhan, &c. Hence we read in Nennius's account of the wonders of Ireland, that a piece of wood put into a lake called Loχ ʼn eaχ would be found in capite anni to be converted partly into stone and partly into iron.
Rhag, or rag, for, as also before, is variously used and sometimes pronounced râg. Rhag an dzhêdh, for the whole day; Dŷz yn râg, come forward; E ryv hedhaz râg e vrêg, he stretched forth his arm.
Ran, or ⸸ radn, a share or part; Emâ radn a lɐl, some say.
Toụlyz, cast; Toụlyz da vez, wasted.
Uar [upon] is applied sometimes to signify by; as, Nag yụ ụar an hêz, it is not by the length; and sometimes it is otherwise singularly used; as, Thera vî ụar ʼyz pizi, I desire you.
In the Cornish language (and the same may be said of the British of Wales, and the old Scotish) the verb † Kaffel, † Kavaz, or Kavaz, to have, wants the present tense of the indicative, and has no imperative mood; and therefore they always use the verb substantive and dative case; as, ʼMa dhẏmmo, ʼma † dhebm, or Ema dhodho, he hath; Ema dhẏn nî, we have, &c.
And they make frequent use of the dative case on other occasions: as, † Pẏ ᵹotha dhẏz bɐz dhyz levar, when you ought to be at your book; Ema huanz dhẏmmo, I desire; Ema kô, dhɐ vi, I remember.
Some English phrases are also imitated by the Cornish, which would be absurd in the Welsh: such as Mi vedn mɐz alêz, I will go abroad, or I will walk forth; as if one should say in Welsh, Mî a vẏnna vẏnd ar lêd; which would not be understood till explained, and then sufficiently ridiculous. So Emâ a kîl err, it does snow; Ema a kîl kezzar, it does hail, q. d. W. Ymae hî ʼn gueythẏr eira, &c.
It seems to be also in imitation of the English, that they place the adjective so often before the substantive, saying nessa zeithan, the next week; which would be expressed in Welsh ẏr uythnos nèsa.
The verb substantive is not always placed in the Cornish as in the Welsh, but often postponed; for they say, Paryz dhɐ dèrhi yụ, it's ready to break, where we say, y mae ẏn barod i dorri, &c.
[...]
JCH
1. En termen ez passiez ꞇera triᵹaz en St. Levan, dên ha bennen en teller kreiez Tshei an hor.
2. Ha an huêl a kẏꝺaz skent: Ha meꝺ an dên ꝺɐ e urêg; me a vedn mɐz ꝺa huillaz huêl dɐ îl; ha huei el dendel ʼᵹẏz bounaz ẏbma.
3. Kibmiaz têᵹ ev a kẏmeraz, ha pel ꝺa êst ev a travaliaz, ha uar an dûaꝺ e ʼryᵹ ꝺaz ꝺa tshei tîak; ha ʼryᵹ huillaz ena huêl ꝺa ʼuîl.
4. Panna huêl allosti ᵹuîl meꝺ an tîak: pẏb huêl ẏlla meꝺ Dzhûan. Ena dzhei a varᵹiniaz raᵹ trei penz an vleꝺan ᵹuber.
5. Ha pa ꞇera diụaꝺ an vleꝺan, e vêster a ꝺisᵹueꝺaz ꝺɐꝺo an trei pens. Mîr Dzhûan meꝺ e vêster; ẏbma ꝺɐ ᵹûber: Bez mar menta rei ꝺem arta, me a ꝺeska ꝺîz kên point a skîans.
6. Dreu hedna meꝺ Dzhûan: Na meꝺ e vester rei ꝺem, ha me a vedn laveral ꝺîz: kemereuʼ ꝺan meꝺ Dzhûan. Nenna mêꝺ e vêster: Kemer uîth na ʼrey gara an vôrʼ gòth rag an vòr noueth.
7. Nenna an dzhei a varzìniaz rag bleꝺan moy, rag pokâr gụber. Ha pẏ ꞇera ꝺiuaꝺ an vleꝺan e vêster a ꝺrôz an dri penz. Mîr Dzhûan mêꝺ e uaster, ybma ꝺa ᵹuber; bez mar menta rei ꝺem arta, me a ꝺẏska ꝺîz ken point a skîans.
8. Pa ʼn dreuʼ hedna meꝺ Dzhûan: Na meꝺ e vêster rei ꝺem ha me veꝺn lavarel ꝺîz: Kemereuʼ ꝺan meꝺ Dzhûan. Nenna meꝺ e vester; Kebmer uîth na ray ostia en tshei lebma vo dên kôth demidhyz dho bennen iyᵹk.
9. Enna dzhei a varᵹidniaz rag bledan moy. Ha pa ꞇhera diuaꝺ an vleꝺan e uaster dhrôz an trei penz. Mîr Dzhûan meꝺ e vester: ẏbma ꝺa ᵹuber: bez mar menta rei ꝺem arta me a ꝺeska ꝺîz an ᵹuelha point a skîanz òl.
10. Pa ʼn dreu hedna meꝺ Dzhûan. Na meꝺ e vester rei ꝺem; ha me a lavar ꝺîz: Kemereuʼ ꝺan meꝺ Dzhûan. Nenna meꝺ e vester: Bedhez guesgyz dhiueth, ken gueskal enueth, rag hedna yu an guelha point a skîans oll.
11. Lebmen Dzhûan e na vendzha servia na velha, bez e vendzha maz teua ꝺa e urêg. Na meꝺ e vêster reuʼ maz hiꝺu, ha ma gurêg vî a pobaz metten; ha hei ʼra guîl tezan ragez, ꝺɐ ꝺa ʼurêg.
12. Ha an dzhei a uẏraz an naw penz en dezan. Ha po ʼriᵹa Dzhûan kẏmeraz e kidmiaz; ẏbma meꝺ e vester, ma tezan raᵹez ꝺɐ ꝺan dre, ꝺa ꝺa ʼurêg: Ha po tî a ꝺa urêᵹ an moiha lûan uarbàrh; nenna gʼreuʼ tèrhi an dezan ha na henz.
13. Kibmiaz têᵹ e kemeraz, ha tiụa ha tre e trevaliaz; ha uar an ꝺiuaꞇ e rig dɐz ꝺa Gûn St. Eler. Ha enna ev a vettiaz ᵹen trei vertshant a Trerîn (tîz plêu) tɐz dre mez an fêr Karêsk.
14. Ha Dzhûan ameꝺ an dzhei, diou ᵹennan nei: Lûan oan nei ꝺɐ ʼᵹẏz ᵹuelaz huei. Pòlîa ve ti mar bèl?
15. Ameꝺ Dzhûan, me a ve servia ha lebmen ꞇeram mɐz drê ꝺa a urêg. Ha meꝺ an dzhei, eụz bàrha nei; ha uelkom ti a vêꝺ.
16. An dzẏi a kymeraz an vòr noueꞇ, ha Dzhûan a ᵹuiꞇhaz an vòr ᵹoꞇ.
17. Ha mɐz reb Kêou Tshoy Uun, ha nagô an vartshants ᵹillyz pel ꝺoart Dzhûan; bez leddarn a glenaz ort an dzhei.
18. Ha an dzhẏi a ꝺallaꝺaz ꝺa ʼuîl krei: Ha ᵹenz an krei a ʼryᵹ an vartshants guîl; Dzhûan a greiaz aueꞇ; Leddarn, leddarn!
19. Ha ᵹenz an krei a ʼrîᵹ Dzhûan guîl, an ledran a forsakiaz an vertshants: Ha po ʼryg an dzhei ꝺɐz ꝺɐ Varha Dzhou, enna an dzhei a vettiaz arta.
20. Ha Dzhûan amedh an dzhei: Sendzhyz ôn nei ꝺɐ huei: Na vîa ragoh huei nei a vîa tîz oll dizurêyz. Dîz barha nei, ha uelkẏm tî a vêꝺ.
21. Ha po ʼrŷᵹ an ꝺzhei ꝺɐz ꝺɐʼn tshei lebma gôꞇfîa an dzhei ostia; ameꝺ Dzhûan me dal ᵹuellaz an ôst an tshei.
22. An ôst an tshei ameꝺ an dzhẏi: Pe ʼntra venta guîl ᵹen an ôst an tshei? ẏbma ma ᵹen an ôstez nei ha yẏꝾk eu hei: mar menta guellaz an ôst an tshei, kî ꝺa ʼn ᵹeᵹen, ha enna ti an kâv.
23. Ha po ʼryz e ꝺaz ꝺɐ ʼn ᵹeᵹen; enna e uelaz an ôst an tshei; ha dên kôꞇ o ê, a guadn, a trailia an bêr.
24. Ha ameꝺ Dzhûan, ẏbma na vadna vi ostia bez en nessa tshei. Na huâꞇ mêꝺ an dzhei. Gurâz kona abarhan nei, ha uelkym tî a vêꝺ.
25. Lebmen an hostez an tshei, hei a kẏnsiliaz ᵹen nebyn vanah a erra en tre, a ꝺɐ destrîa an dên kôꞇ èn guilli en termen an noz, a resta an dzhẏi sẏppozia; ha gɐrra a fout uar an vertshants.
26. Ha po thera Dzhûan en guilli, therra tól en tâl an tshei; ha ev a uelaz gulou. Ha e savaz amʼàn amez e uili; ha ev a ᵹlẏụaz an mannah laveral. Ha trailiaz e ᵹein ꝺa an tɐl; martezen (ameꝺ ev) ma nebónen en nessa tshei, a ʼryᵹ uelaz aᵹen haᵹer oberou. Ha ᵹenz hedna, an guadn-ᵹyrti ᵹenz e follat a ꝺestrîaz an dên kôꞇ en guili.
27. Ha ᵹenz hedna Dzhûan ᵹenz e golhan, trohaz (der an tol) mêz a kein gûn an manah pîs pŷrround.
28. Ha nessa metten an guadn-ᵹyrti, hei a ꝺalasvaz ꝺɐ ʼuîl krei ter ꝺa e thermâz hei deztrîez: Ha rag na erra dên na flôh en tshei bez an vertshantz, an dzhei ꝺal krêg ragta.
29. Enna an dzhei a vea kemeryz, ha ꝺa an kloχ-prednier dzhyi a ve lediyz: Ha ụar an diuedh Dzhûan a ꝺêꞇ uarʼ a ᵹo phidn.
30. Ha Dzhûan medh an dzhei ma kalliz lùk ꝺa nei: Ma aᵹen ost nei destrîez nehuer ha nei dal krêg ragta.
31. Huei òꞁ? mêr a huei an Iutîziou (a meꝺ Dzhûan) ᵹyr tero an ꝺiz rag riman a ʼryg an bad-ober?
32. Piua ɐr meꝺ an dzhei? ꞇîu a ʼrŷᵹ an bad-ober? Piu a ʼrŷᵹ an bad-ober? Meꝺ Dzhûan: mar nyz medra ꝺeffa previ peu a ʼrŷᵹ an bad-ober; mî a vedn krêᵹ raᵹta.
33. Laverouʼ ꝺanna meꝺ an ꝺzhei. Nehụer meꝺ Dzhûan, po ꞇera vi itta ʼo guilli, mî a uelaz gulou, ha mi a savaz amʼan: ha ꞇera tol en tâl an tzhei.
34. Ha nebyn Mânah a trailiaz e ᵹain uar bidn an tùꞁ. Martezen meꝺ ev ma nabonnen en nessa tshẏi a el guelaz aᵹen haᵹeroberou.
35. Ha ᵹenz hedna ᵹen a holhan me a trohaz pîs, der an tol mez a kein gûn an manah; pîs pyrround. Ha rag ᵹîl a ᵹiriou-ma ꝺɐ vɐz prêvez; ybma ma an pîs et a phokkat ꝺɐ vɐz guelyz.
36. Ha ᵹenz hedna an vartshants a vî frîez: ha an vènin ha ʼn manah a vî kemeryz ha kreᵹyz.
37. Nenna an dzhei a ꝺeꞇ uarbàrh mez ꝺa Varha Dzhou; Ha uar an diuaꝺ dzhei ʼryg dɐz ꝺz Kuz karn na huìla en Borrian.
38. Nenna thera vòr ꝺiberh; ha an vartshants a vendhza arta ꝺa Dzhûan maz dre barh an dzhei; bez raᵹ an termen e na vendzha; mèz e vendzha mɐz dre ꝺa e urêg.
39. Ha po ꝺo ev ᵹilliz ꝺort an vartshants ev a dhelledzhaz an termen mal ꝺa va prêv erra e urêg guiꞇa kẏmpez et i ᵹever: erra po nag erra.
40. Ha po ʼrŷg e dɐz ꝺan darraz, ev a vendzha klouaz ꝺên aral en ᵹuili: Ev a uaske e dɐrn uar e ꝺàᵹier ꝺa ꝺestrîa an dhêau. Bez e brederaz ter goꞇa ꝺoꝺo bɐz aviziyz ꝺiueꞇ ken guesgal enueꞇ.
41. Ha ev a ꝺêꞇ a mês arta; ha nenna e gnakiaz. Peua ez enna en barʼ Deu ameꝺ hei.
42. Thera vi ẏbma meꝺ Dzhûan: Re Farîa pîua gloụ vi meꝺ hyi? Mar sô huei Dzhûan, dîaụ tshyi. Doụoy an gòlou ꝺanna, meꝺ Dzhûan: nenna hei a dhorôaz an golou.
43. Ha po ʼryg Dzhûan daz tshei, mêꝺ ev po ʼryᵹ avî dɐz ꝺɐ ʼn dɐrraz, me a venzha klẏụaz dên aral en guili.
44. Ha Dzhûan meꝺ hyi, po ʼryᵹo hụei mɐz ker, thera vi ᵹillyz trei mîz ᵹen ʼhlôh; ha lebmen ma ꝺa nei meppig huêᵹ en guili, ꝺa ꝺeu robo gor zêhez.
45. Meꝺ Dzhûan me vedn laveral ꝺiz. A vester ha a vestrez roz ꝺem tezan ha lavèraz ꝺem; Pan vo mî ha ʼm gʼrêg an moyha lûan uarbàrh ꝺo terri an dezan, ha na henz: ha lebmen ma kaz ꝺɐ nei raᵹ bɐz lûan.
46. Nenna dzhei a dorhaz an dezan, ha ꞇera nâu penz en dezan. Ha an mona an dzhei a gavaz; ha ʼn bara dzhei a dhabraz; ha na ve idn frôth na mìkan na trauaran nôr vez. Ha an della ma diuaꝺ me daralla ꝺoꝺans.
Phrases
| Original | SWF | Translation |
|---|---|---|
| THE LORD'S PRAYER IN ANCIENT CORNISH. | ||
|
Pydzhadou a'n Arluyth. AN Taz ny es yn nêf, bethens thy hannow ughelles, gwrênz doz thy gulaſker: Bethens thy voth gwreîz yn oar kepare hag yn nêf. Ro dhyn ny hithow agan peb dyth bara; Gava thyn ny agan cam, kepare ha gava ny neb es cam ma erbyn ny: Nyn hombrek ny en antel, mez gwyth ny the worth drok: Rag gans te yn an mighterneth, an creveder, hag an' worryans, byz a venitha. An dellna ra bo. |
||
| THE LORD's PRAYER IN MODERN CORNISH. | ||
|
Padar a'n Arluth. AGAN Taz leb ez en nêv, benigas beth de hanno, gurra de gulaſketh deaz, de voth beth gwrêz en' oar pokar en nêv. Ro dony hithow agan pyb dyth bara; Ha gava do ny agan cabmow, pokara ny gava an gy leb es cam ma war bidn ny: Ha na dege ny en antail, buz gwitha ny dort droge: Rag an mychteyrneth ew chee do honnen, ha an crêvder, ha an 'worryans, rag biſqueth ha biſqueth. An dellna ra bo. |
||
| THE CREED [IN ANCIENT CORNISH] | ||
|
Cregyans a'n Cannaſow Chriſt. ME a credy yn Dew an Taz Olgalluſter, gwrêar an nêf, hag an' oar; hag yn Jeſus Chriſt y vab y honon, neb ef theravas the Vrenans dryth an Speriz Sans, Denethys a'n Gwerches Vary, galarowdges yn dan Pontius Pilat, gorris war an growſe the merrans, marrow, hag ynclythys, thyn iffarne ef a ellas, an treſa dyth ef a the tharas yn nefefa ughellas, hag an barth dyghow dorn Dew an taz olgalluſter ynna ow ſethe, alena ef a vyn doz the ry brez war beugh, ha marrow. Me a credy yn Speriz Sanz, bos ſanz egloz yn peſe, cowethyans a'n ſanzow, dewhyllyanz pehoſow, thethoryanz a'n corf, ha bewnans heb dywath. An dellna ra bo. |
||
| THE CREED [IN MODERN CORNISH] | ||
|
An Credgyanz a'n Abeſtelath. ME a credgy en Dew an Taz Olgalluſack, gwrêar a'n nev, ha an' oar, ha en Jeſu Chrêſt e mab honyn, an Arleth ny leb vye a humthan der an Speryz Sanz, Gennez a'n Gwerchez Vary, galarowedges dadn Pontius Pilat, vye a crowſes, maro, ha inclythys, ef gath an dor do iffarn, an fridga dyth ef deravas arta dort an marrow, ha gath man do nêv, ha ſetha war dorn dyhow a'n taz olgalluſack, ha a lena ef ra doaz do ry brez war bew, ha marrow. Me a credgy en Speriz Zanz, en eglez ſans drez en bez, an cowethyans a'n zanzow, ha an dehilianz a'n pehazow, an deraffa arta a'n corf, ha an bewnanz heb dywath. An dellna ra bo. |
||
| THE TEN COMMANDMENTS [IN ANCIENT CORNISH] | ||
|
An Dêk Aradow. ME yw an Arluth thy Dew, neb es droz the vêz an Tyr Mitzraim, the vês a'n Chy Habadin. I. Te nyn vyth thys Dewyow eraill mez me. II. The nyn 'wra thys honon havalder trehys vyth, nyn havalder a travyth es yn nêf a wartha, nyn oar a wollas, nyn dowr es yn dan an oar; te nyn ras pleghy the remma, nyn dege colon debar the remma: Rag me an Arluth thy Dew, yw Dew a ſor, ha vyn towle pehoſow an Tazow war an ffledgiow bys an treſa, ha'n peſwerra denythyans; mes vyn diſquethas kerenſe the milliow an neb es ow cara, ha es gwithe ow germynadow. III. Te nyn ras towle hannow a'n Arluth thy Dêw the ſkul, rag an Arluth nyn ſyns hemma leal, neb es towle y hannaw the ſkul. IV. Perhgoh the gwithe ſanz an dyth Sabboth; whey dythiow te 'wra whêl, hag a 'wra myns es thys dhe wyll, mez an ſythvas dyth yw an Sabboth a'n Arluyth thy Dew: yn dyth na te nyn 'wra ehan a whêl; te, nyn thy vab, nyn thy mergh, nyn thy lodnow, nyn thy dean uncouth; nyn travyth es yn barth chy thy darazow. Rag yn whegh dythyow Dew a 'wras an nêf, ha'n oar, ha'n more, ha myns es ythens y; ha poweſes an ſeythvas dyth, hag an ughelehas. V. Te ra dege colon debour brog thy taz, ha thy mam; mollough thy dythyow boz hŷr yn tŷr, es reys thys ganz an Arluth thy Dew. VI. Te nyn ras latha mab dên. VII. Te nyn ras cowetha gans gwrêk dên arall vyth. VIII. Te nyn ras laddra. IX. Te nyn ras cows ger gow erbyn thy contrevak. X. Te nyn kymener hyrath warlyrgh chy thy contrevek, nyn warlyrgh y gwrêk, nyn warlyrgh dean whêl, nyn warlyrgh y maythys, nyn y udgian, nyn y aſen, na travyth an pew ef. Kemer truath a honyn, Dew mêr, ha ſcrif ol remma thy haradow parth chy agan colonnow, ny thy bys, Yn hanow a'n taz, ha'n mab, ha'n ſpyris ſans. Andellna ra bo. |
||
| THE TEN COMMANDMENTS [IN MODERN CORNISH] | ||
|
An Dêk Guraminadow Dêw. DEW a cowzas an gerriow remma, ha lavarraz, tho ve an Arleth de Dew, neb a droz dêz vêz a'n Tyr Mizraim, vez a'n Chy Gwaſanaeth. I. Na na chee gawas Dewyow eraill mez ve. II. Na ra chee geil do de honan havalder trehez vyth, na havalder a'n travyth es en nêf a wartha, po en 'oar a wollaz, po en dower dadn an oar; na ra chee plegy an dor dothynz, na ge worry: Rag tho ve an Arleth de Dew, ow Dêw a ſŷr, a dry pehazow a'n tazo war an fflehaz trelebba an tridga, ha padgwerra hênath; nebma na ello pertha ve, ha diſquethes truath do milliow neb ez a cara ve, ha gwitha ow gurhemynadow. III. Na ra chee kymeraz hanno a'n Arleth de Dew heb otham, ragan Arleth na vedn ſinzhy e dipêh, neb es komeres e hanno engwag. IV. Periko bra chee gwitha ſanz an Dyth Sabbath; whey dythiow cheê wra wheel, ha 'wra mens es dêz do geil, mez an feithas dyth yw an Sabbath a'n Arleth de Dew: Enna chee na wra ehan a wheel; chee, ha de mab, ha de merh, de gwaz, ha de maithez, de lodnow, ha dean uncouth; lebes gyi de porthow. Rag en whêh dythyow an Arleth a 'wraz nêf, ha'n oar, an mor, ha mens tra es ettans; ha poweſas an ſeithvas dêth, raghedna an Arleth a benigas an ſeithv'as dyth, ha rig geil e zanz. V. Gwrâ perthi de taz, ha de mam; mal de dythiow bethenz hŷr war an tŷr, neb an Arleth de Dew ryes dees. VI. Na ra chee latha dean veth. VII. Na ra chee gorwetha gen gwrêg a'n dean aral. VIII. Na ra chee laddra. IX. Na raz tiah gow warbidn de contrevak. X. Na ra chee gawas 'whanz warlyrgh chy de contrevack, na ras gawas chwanz warlyrgh gwrêg de contrevack, na e dean wheel, na e moze wheal, na e udzheon, na e rounzan, na traveth peth yw e'. Arlwyth, kebmer truath war a ny, ha ſcrepha ol remma de aradow parth chy agan colonow, ny a peidgy thyz. An dellna ra bo. |
||
| MOTTOES AND SENTENCES IN VULGAR CORNISH | ||
| Gwrâ chee gofen ſkîans a Dêw. | Do thou ask wisdom of God. | |
| En Hâv, perkou Gwâv. | In Summer, remember Winter; i.e. in prosperity think on adversity. | |
| Gwrâ kelmy ow colon dez. | Knit my heart to thee. | |
| Car Dêw reyz pub tra. | The love of God gives every thing. | |
| Betho why fŷrah neſſa. | Be you wiser next. | |
| Gurra ny tedna pokâr. | Let us draw equally. | |
| Bethoh fŷr, ha heb drok. | Be you wise, and without guile. | |
| Ena, ha corf, ſinzhow lahes Dêw. | Soul and body, hold fast (or adhere to) the laws of God. | |
| Bethes gwaz vâz, ha leal. | Be thou a servant good, and true. | |
| Gwrêz dah, chee gwaz vâz, ha leal. | Well done, thou good and faithful servant. | |
| En metten pan a why ſevel, why rez cawſe tha guz taz, ha guz damma, wor a guz pedndowlin - Bednath Deew, ha an bedneth war a vee, me a pidge thu Deew. | In the morning when you rise, you must say to your father and your mother, upon your knees - The blessing of God, and a blessing upon me, I pray to God. | |
| Gorthys re vo Dêw an tâz. | Worship be to God the Father. | |
| Rag tha karenſa, tâz Kêr. | For thy love, dear Father. | |
| Der taklow minniz ew brez teez gonvethes, avelan tacklow broaz: dreffen en tacklow broaz, ma an gymennow hetha go honnen; bus en tacklow minnis, ema an gye ſuyah hâz go honnen. | By small things are the minds of men discovered, as well as by great matters: because in great things, they will follow their own nature. | |
| Gwrâ, O Mateyne, a tacklow ma, gen an gwella krêvder, el boaz pideeres an marudgyan a go terman; ha an tacklow a vedn gwaynia klôs theez rag nevera. | Do, O King, those things which, with the best strength, may be thought the wonders of their time; and those things will gain glory to thee for ever. | |
| Po rez deberra an bez, vidn heerath a ſeu; po res dal an vor, na oren pan a tu, Thuryan, houl Zethas, go Gleth, po Dihow. | When thou comest into the world, length of sorrow follows; when thou beginnest the way, 'tis not known which side, East, West, to the North, or South. | |
| Dibre mor-gi en mîz Mea, rag dho geil maw. | Eat a sea-dog (the dog-fish) in the month of May, for to make a boy. | |
| Heb dalatha, na duatha. | Without beginning, or end. | |
| The voth re vo collenwus. | Thy will be done (or fulfilled) | |
| Goribow ol pub onyn. | Answer every one. | |
| Me a 'wortheb thys henna. | I will answer thee this. | |
| Me a vyn gaueth dewhans. | I will contrive quickly. | |
| Whanzach nyn gyw a travyth. | Desirous he is not of any thing. | |
| Hithow gwrâ, gen ſkîanz da. | Today act with right knowledge. | |
| Stean San Agnes an guella ſtean en Kernow. | St. Agnes tin is the best tin in Cornwall. | |
| Frank ha leal etto ge. | Frank and loyal art thou. (Earl of Godolphin's motto) | |
| Boſco Paſcho Karenza Venza. | (Lord Viscount Falmouth's motto) | |
| Karenza Whelas Karenza. | Love worketh (or seeketh) love. {Mr. Polwhele's motto, his French one being Amour veut Amout) | |
| Kenz ol Tra, Tonkin, Ouna Dêu Matern yn. |
Tonkin, above all thing, Fear God in the King. Learn to be good. (Mr. Tonkin's motto) | |
| A COLLECTION OF PROVERBS, RHIMES, &c. | ||
|
An Lavor gôth ewe lavar gwîr, |
The Old saying is a true saying, | |
| Ez kêz? ez, po neg ez; ma ſêz kêz, Dro kêz; po negez nêz, dro peth ez. | Is there cheese? is there, or is there not? if there be cheese, Bring cheese; if there's not cheese; bring what there is. | |
|
Sâv a man, kebner tha li, ha ker tha'n hâl; |
Get up, take thy breakfast, and go to the moor*; | |
|
Karendzhia vendzhia, |
Good will (or, love) would do it, | |
| Cabm-thavaz en mettyn, Glaue boz etten. | A krooked token (i.e.) a rainbow) in the morning, Rain is in it (i.e. foretels rain.) | |
|
Kenſa blethan, byrla a' baye; |
The first year, hugg and kiss, | |
|
Rowſa nebaz, ha rowſa da; |
Speak little, and speak well; | |
| Cuſal ha têg, sîrra wheage, Moaz pell. | Soft and fair, sweet Sir, Goes far. | |
| Re a ydn dra ny dal traveth. | Too much of one thing is good for nothing. | |
| THINGS OCCURRING IN COMMON DISCOURSE AND CONVERSATION, RELATING TO COUNTRY AFFAIRS, TIN, THE FISHERY, HUSBANDRY, &c. | ||
| Metten dah tha why. | A good morning to you. | |
| Elo why clapier Kernuack? | Can you speak Cornish? | |
| Me ellam. | I can. | |
| Fatla ello why geil? po, fatla gan a why? | How do you do? or, How is it with you? | |
| Dah, durdalatha why. | Well, I thank you. | |
| Etho ve por loan tha gwellas why a metten ma. | I am very glad to see you this morning. | |
| Tho ve loan guz gwellas en ehaz dah. | I am glad to see you in good health. | |
| Tho ve loan tha clowas thort why. | I am glad to hear from you. | |
| Pan a priz rag hearne? | What price for pilchards? | |
| Priz dah. | A good price. | |
| Deez ubba do gawas an dega? | Come you here to have the tithe? | |
| Thera ve cara why en colon, betha why lawanneck. | I love you in heart, be you merry. | |
| Bene tu gana. | Farewell. | |
| Hagar awell, ha auel teag. | Bad, or foul weather, and fair weather. | |
| Yein kuer, tarednow, ha golowas, er, reu, gwenz, ha clehe, ha kezer. | Cold weather, thunder, and lightning, snow, frost, wind, and ice, and hail. | |
| Bennen vâz, ha dre-maz. | The good woman, and the good man, i.e. the bride and bridegroom. | |
| Ma hy a humthan. | She is breeding. | |
| Hodda nag ew vâz. | She is not good. | |
| Tho ve guz gavaz izal. | I am your humble servant. | |
| Gwag o ve, ra ve gawas haunſell? | I am hungry, shall I have breakfast? | |
| Gora an bara en foarn. | Put the bread in the oven. | |
| En an bara pebes luck? | Is the bread bak'd enough? | |
| Gorah tees en an ſkeber tha druſhen. | Put men in the barn to thrash. | |
| Gorah an voſe tha ſhakiah an kala. | Put the maid to shake the straw. | |
| Gorah oh tees tha'n fer tha guarra ohan. | Put my men to the fair to sell oxen. | |
| Dry dre an mona, ha perna muy. | Bring home the money, and buy more. | |
| Bargidnia gen dean da moſe da whele ſtên. | Bargain with a man to go to work tin, or to a tin-work. | |
| Ry tha ſtêner dech pens en blethan. | Give to a tinner ten pounds a year. | |
| Coria an ſtuff ſtênes tha an ſtampes. | Carry the tin stuff to the stamping-mill. | |
| Cariah an ſten tha an foge. | Carry the tin to the blowing-house. | |
| Eſe leath luck gen veu? | Is there milk enough with the cow? | |
| Whelas tees tha trehe keſow. | Look men to cut turf. | |
| Whelas poble tha trehe ithen. | Look people to cut furze. | |
| Moas tha an gove tha hernia an verh. | Go to the smith to shoe the horses. | |
| Gora an ohan en arder. | Put the oxen in the plow. | |
| Aras an kenſa an todn. | Plow first the lay. | |
| Gora an ſoch, ha an troher, tha an gove. | Put the shear, and coulter, to the smith. | |
| Gora an dens harraw tha an gove tha lebma. | Put the harrow tines to the smith to sharpen. | |
| Danen rag teeſe tha trehe gorra. | Send for men to cut hay. | |
| Whelas megouzion tha medge an îffe. | Look reapers to reap the corn. | |
| Whelas colmurian tha kelme an îffe. | Look binders to bind the corn. | |
| Moſe tha an mor tha catchah pyzgaz. | Go to sea to catch fish. | |
| Tedna cans mil war bar. | Draw in an hundred thousand together. | |
| Vedo why maoz dho trig? | Will you go to the strand? i.e. to gather oysters upon the mud, or sand, when the sea is out on the ebb. | |
| Me a menja moaz tre, mor menta? | I will go home, if thou wilt. | |
| Menjam. | I will. | |
| NUMBERS | ||
| Onen | one | |
| Deau | two | |
| Trei | three | |
| Padzar, Pider | four | |
| Pemp | five | |
| Wheh | six | |
| Seith | seven | |
| Eath | eight | |
| Naw | nine | |
| Dêag | ten | |
| Ednack | eleven | |
| Dowthack | twelve | |
| Tarthack, Trethek | thirteen | |
| Puzwarthack | fourteen | |
| Pemdhak | fifteen | |
| Huettag, Whettak | sixteen | |
| Seitag | seventeen | |
| Eatag | eighteen | |
| Nawnzack | nineteen | |
| Iganz | twenty | |
| Wonnan war iganz | twenty-one; i.e. one upon twenty, &c. | |
| Dêg war niganz | thirty; ten upon twenty. | |
| Duganz | forty | |
| Dêg ha Duganz | fifty | |
| Tri Iganz | sixty | |
| Padgwar Iganz | eighty | |
| Padgwar Iganz ha Dêk | ninety | |
| Kanz | one hundred | |
| Mill | a thousand | |
| Kenza | the first | |
| Neſſa | the second | |
| Pregna | the third | |
| Peſwara, Padzhuera | the fourth | |
| Pempaz | the fifth | |
| Wheythaz | the sixth | |
| Seythaz, Seithvas | the seventh | |
| Eathas | the eighth | |
| Nawas | the ninth | |
| Deagvas | the tenth | |
| Eden dêgvas | the eleventh | |
| Dow dêgvas | the twelfth | |
| Par dêgvas | the thirteenth | |
| Paſwar dêgvas | the fourteenth | |
| Pemp dêgvas | the fifteenth | |
| Wheh dêgvas | the sixteenth | |
| Seith dêgvas | the seventeenth | |
| Eath dêgvas | the eighteenth | |
| Naw dêgvas | the nineteenth | |
| Iganz vas | the twentieth | |
| THE NAMES OF THE TWELVE MONTHS | ||
| Mîs-Genver | January, i.e. Tenaer, cold air month. | |
| Mîs-Huevral | February, i.e. Huevral, the whirling month. | |
| Mîs-Merh | March, i.e. the horse month, when the Gauls began to set forth with horses to war. | |
| Mîz-Ebrall | April, i.e. Ebrilly, the primrose month; or, A brilly, the mackerel month, when the Gauls and Normans set out to go to sea for catching mackerel | |
| Mîz-Mê | May, i.e. the flowery month | |
| Mîz-Ephan | June, i.e. the Summer month; or, head of Summer | |
| Mîz-Gorephan | July, i.e. the chief head of the Summer month | |
| Mîz-East | August, i.e. Eausti, the month to get in harvest | |
| Mîz-Guedn-Gala | September, i.e. the white straw month | |
| Mîz-Hedra | October, the watry month; or, month of courage. - I prefer the first. | |
| Mîz-Diu | November, i.e. the black month | |
| Mîz-Kevardhin | December, i.e. the month following the black month; or, the black month. - In Armoric, Mis-Querdu, the month also black. | |
| ONE PARSON'S CERTIFICATE TO ANOTHER, TO MARRY A COUPLE, WHOSE BANNS HAD BEEN CALLED. | ||
|
Drake Proanter Eaſt, the Toby Trethell. |
Drake Parson of St. Just, to Thomas Trythell. | |
|
Ma leiaz gwreage, |
There are many wives, | |
|
Cowzow do ve, |
Speak to me, | |
| SUPER VEREDICTUM IN LEGE, IN CURIA SCACCARII, 6to Nov. 1728. GWAVAS verſus KELYNACK, et ALIIS. | ||
|
War an Lavar gwîr a'n Dowthack Tîz pêg a'n Pow Middleſex; ha an Brêz a'n padgwar Barneriow enna. Pengelly Broaz, ha dowthack tîz, |
On the verdict of the twelve honest men of the County of Middlesex; and the judgment of the four Barons therein. Pengelly Great, a true sound bell, (that is, a found lawyer) | |
| TO NEIGHBOUR NICHOLAS PENTREATH | ||
|
Contrevak Nicholas Pentreath, |
Neighbour Nicholas Pentreath, | |
| ADVICE FROM A FRIEND IN THE COUNTRY, TO HIS NEIGHBOUR THAT WENT UP TO RECEIVE 16,000l. IN LONDON - BY MR. JOHN BOSON, OF NEWLYN. | ||
|
Kymero 'wyth guz lavarack powz, |
Take care of your heavy breeches; | |
| ON A LAZY IDLE WEAVER. | ||
|
Why ladar gweader, |
You thievish weaver, | |
| VERSES ON THE MARAZION BOWLING-GREEN, AND CLUB. | ||
|
Ny ol devethes war tŷr glaz, |
We all come upon green land, | |
| ADVICE TO ALL DRUNKARDS, AND COMPANY | ||
|
Na reugh eva re, |
Do not drink too much, | |
| A CORNISH RIDDLE. | ||
|
Flô vye gennes en Miz-merh, |
A child was born in the month of March, | |
| ADVICE TO ALL MEN. | ||
|
Chee dên krêv, leb es war tŷr, |
Thou strong man, who on earth dost dwell, | |
| ANOTHER. | ||
|
Hithow gwrâ gen ſkîanz da: |
Act to-day with prudence good: | |
| A CONCLUDING ONE. | ||
|
Cara, gorthya, ha ouna Dêw, |
Love, worship, and fear God, | |
| A CORNISH SONG. | ||
|
Pelea era why moaz, moz, fettow, teag, Pea ve moaz gen a why, moz, fettow, teag, Fatla gûra ve agaz gorra why en dowr, Fatla gûra ve agaz dhy why gen flo, Pew vedn a why gawas rag ſeera rag guz flo, Pen dre vedd a why geil rag lednow rag 'as flo, |
Whither are you going pretty fair maid, said he, Shall I go with thee pretty fair maid, he said, What if I do lay you down on the ground, What if I do bring you with child, Who will you have for father for your child, What will you do for whittles for your child, This was the first song that ever I heard in Cornwall; it was sung at Carclew, in 1698, by one Chygwyn, brother-in-law to Mr. John Gross, of Penzance. -(Tonkin.) | |
Letters
An lavar koth yw lavar gwîr,
Na boz nevra dôz vâz an tavaz re hîr;
Bez dên heb davaz a gollaz i dîr.*
The old saying is a true saying,
A tongue too long never did good:
But he that had no tongue, lost his land.
- Mr. Lhuyd has published it somewhat differently in his Cornish Grammar.
In Obitum Regis Wilhelmi 3tii Carmen Britannicum, Dialectu Cornubiensi; Ad Normam Poetarum Seculi Sexti.
A British Poem on the Death of King William III, in the Cornish Dialect; After the Manner of the Poets of the Sixth Century.
| Kôth-davaz Brethon howl dewedhaz, | Prisca Britonum occidui solis lingua, | Ancient tongue of the Britons of the setting sun, |
| Koſgaſow pel, devinow nebaz; | Diu obdormivisti, paulioper expergiscere; | You have long slept—awake for a little while; |
| Devinaz an wrma peb gwlaz: | Somnum sibi modo excussit quaeque regio: | Every land has now shaken off its slumber: |
| An byz nith glowaz mêz wzaw; | A multis seculis te orbis non audivit; | For many centuries, the world has not heard you; |
| Lemmyn lavar, ha nevra taw. | Jam tandem loquere, etsi in aevum siles. | At last, speak, even if you are silent forever. |
| Lavar lemmyn, genz ewhal lêv, | Loquere modó, altiùs sublatâ voce, | Speak now, raising your voice higher, |
| Hannadzian down, ha garm krêv; | Cum suspiriò imo, et clamore forti; | With a deep sigh and a strong cry; |
| Golſowez d'ola pub perhen trêv. | Planctum exaudiat tuum cujusque domus incola. | Let every house's inhabitant hear your lament. |
| Lavâr lemmyn, ha Dew pyza, | Loquere modó, et Deum exora, | Speak now, and pray to God, |
| Rhag Gwlaz Kernow, triwath gomera: | Cornubiae Regionis ut misereatur: | That He may have mercy on the land of Cornwall: |
| Hi thir dho gwitha, hai' hredzianz dha. | Conservet Agros, puramque fidem. | May He preserve its fields and its pure faith. |
| Gwlâz Kernow rygollaz hy mâer; | Cornubiae Regio praepositum amisit; | The land of Cornwall has lost its leader; |
| Ry gollaz an enizma arluth tàer; | Amisit haec Insula Dominum potentem; | This island has lost a mighty lord; |
| An byz gwir-gredzians rygollaz y gledhvaer. | Mundus orthodoxs gladii rectorem. | The Orthodox world has lost the ruler of the sword. |
| Gwlâz Kernow rygollaz y gweraz; | Cornubia suum perdidit subsidium; | Cornwall has lost its support; |
| Rygollaz Enyz Brethon y Threvdaz: | Amisit Britonum Insula Patriarcham: | The island of the Britons has lost its patriarch: |
| Ha 'Rhedzianz gwîr Dadloyar brâz. | Et fides vera, assertorem strenuum. | And the true faith, its valiant defender. |
| Koſgardh an dowr, ſquattyow goz rwzow, | Aquarum juvenes, retia scindite; | Young men of the waters, tear your nets; |
| Goz golow, goz revow, goz oll ſkaphow; | Vela, remos, omnesque cymbas: | Sails, oars, and all boats: |
| Seith mledhan na dhibryw vor-buzow. | Per septennium ex mari cibum ne edite. | For seven years, take no food from the sea. |
| Koſgardh an Stên, rowmann goz bolow; | Stanni juvens, fossaria ponite; | Young men of the tin mines, lay down your tools; |
| Gwlezow, ravow, palow, pigolow: | Ligones, cuneos, rutra, bipallia: | Mattocks, wedges, spades, and pickaxes: |
| Kemero' goſtanow, marhow, ha kledhow. | Clypeos accipite, equos, et gladios. | Take up shields, horses, and swords. |
| Tîz meſkat, praga rew gware? | Plebs insana, quapropter luditis? | Mad people, why do you play? |
| An dedhma dho horlya neb vâz his kare; | Nemo honestus hodie globum vibraret; | No honourable man would today cast the dice; |
| Menz godhez reſon, rhag galar re. | Luctus heu nimii si causam nosceret. | Alas, if only he knew the cause of such great mourning. |
| Sevowh a mann, ha klew'mo lavarow: | Exurgite, meaque audite verba: | Rise up, and hear my words: |
| Ah hwidlow yw genniv ent re hagarow; | Nefandae heu nimis sunt mihi novellae; | Too dreadful, alas, are the news to me; |
| Ha gwarrow goz pennow genz lidziw glâz. | Veraenimis, nimis obstupendae, longeq. nimis asperae! | True indeed, too astonishing, and far too bitter! |
| Sevowh a mann, ha ſquattyow goz dillaz, | Exurgite, ocyús, et vestes lacerate, | Rise up quickly, and tear your garments, |
| Ha gwllow goz bolow genz dowr an lagaz; | Et genas oculari lavata aquâ; | And wash your cheeks with the water of your eyes; |
| Ha gwarrow goz pennow genz lidziw glâz. | Et cano capita tigiie cinere. | And cover your grey heads with ashes. |
| Galarvi ni odhaz bez Dew e honan; | Dolorem meum non novit nisi ipse Deus; | Only God knows my grief; |
| Gorewhal Dhew, yw trey a wonan: | Celsissimus Deus, qui tres est et unus. | The Most High God, who is three and one, |
| Ev ôr klevaz peb kolan wan. | In morbum infirmi cujusque novit animi. | Knows the sickness of every weak soul. |
| Gwan an gwenzvi, ha kelmyz yw'n havaz: | Languens mihi est spiritus, et lingua ligata: | My spirit is faint, and my tongue is tied: |
| Yn ſkovarn ny'hlew; ny wêl yn lagaz; | Neque auris mihi audit; neque videt oculus; | My ears do not hear; my eyes do not see; |
| Ah dallow rag own dhan dôi me kodhrz! | Heu! ne in terram cadam, tenete? | Alas! Lest I fall to the ground—hold me! |
| An Màhtern William an byzma eſkaraz: | Hunc mundum reliquit Monarcha Wilhelmo: | The monarch has left this world for William: |
| Re vâz dhan dôr Dew nêv ai kemeraz: | Qui in terris agat nimis justum coelestis acceptit Deus: | God has taken to heaven one who acted too justly on earth: |
| Kemerez nei keffryz dhoy triwath, hai 'raz. | Nos simul recipia sub gratia sua, et misericordia. | May He receive us also under His grace and mercy. |
| An Màhtern William yw marow ſoweth! | Monarcha Wilhelmus heu; mortem obiit; | Alas, King William has died; |
| Devêrez ón lemma genz ewhal elaeth; | Hinc ab excelsis angelis sublatus: | He has been taken up by the angels on high: |
| Gwae nei an byzma, ni dal tra veth! | Vae nobis! hic mundus nequicquam prodest. | Woe to us! This world is of no use. |
| An Màhtern William val eal yw gwryz; | Monarcha Wilhelmus angelis factus est aequalis; | King William has become equal to the angels; |
| An urma mi wêl porth nêv ageryz: | Tortam coeli jam nunc apertam video: | Now I see the heavenly gate opened: |
| Pella ni olav mwy vel ryg colyz. | Jam ampliús lachrymari desinam. | I will weep no longer. |
| Wz dên nag yw hîr, nag yw dâ; | Hominis aetas neque longa est, neque tranquilla: | The life of man is neither long nor peaceful: |
| Mahtern ha pohodziak dhan vernaz yn trâ; | Morti rex et pauper res est una; | To death, king and pauper are the same; |
| Dhan vewnaz vâz, vedh marnaz gwella. | Tantu vitae bonae mora optima. | Only the delay of a good life is best. |
| Oilſow lawr; galarwiſq; row man: | Jam satis lachrymatum; atratas erestes exuite: | Enough weeping—cast off your mourning garments: |
| Dew rygemeraz yn whedhan; | Unam Deus abstulit nobis arborem: | God has taken one tree from us, |
| Gorthrodhez aral, Maternez Ann. | Alteram substutuit, Annam Reginam. | But has given another in its place—Queen Anne. |
| Hy gwredhan yw down; hy hôrf krêv; | Alta buic est radix: materies firma; | Her root is deep, her substance firm; |
| Hy ſkryiow byz tyvyz a mann dhan nêv: | Coelum usque rami pergant: | May her branches extend up to heaven: |
| Byz own rhag henna war pêb pel trev. | Hanc uerbes quaeque longinquae metuant. | Let all distant lands fear her. |
| Dhort henna war Frank, ha war Spân byz owan: | Ab hac timeat Hyspania, et Gallia: | May Spain and France fear her: |
| Biz Elzabeth ail: pyr yw i holan | Sit altera Elizabetha: mentem gerit integram | Let her be another Elizabeth; she has an upright mind |
| Dhan Zowzan kovaithak, ha leal Brethon. | Erga Anglos divites, et fidos Britannos. | Towards the wealthy English and the faithful Britons. |
| Penzivik Kernuak, an ſkrefna ry gwelaz, | Cornubiae nobiles, qui hoc videbitis Schediasma, | Nobles of Cornwall, who shall see this writing, |
| Ownow anodha pûb gêr nag yw vâz: | Omnia in ipso secùs dicta currigite: | Correct everything wrongly written in it: |
| Rhag pel tîr Powys dhort Por-Enaz. | Longè enim abest Pouisiae Regio a Portu Insulae. | For truly, the land of Powys is far from Mousehole. |
Latin to English translation by ChatGPT, corrected Mousehole
ꞇᵹꝺẏɐʼụ ôâ ſ Æ æ